پيشگفتار انجمن تفكّر كن كه تو مر بودنىها را * چو بنديشى ز حال بود فهرستى حكماى دين حق گفتند كه تركيب مردم از اين عالم بر مثال فهرست است از كتابى بزرگ كه هرچه در آن كتاب باشد در فهرست آن اثرى پديد كرده باشد . در اهميّت كتاب همين بس كه جهان ، كتاب خدا و انسان ، فهرست آن كتاب خوانده شده است . در ايران باستان به كتاب و ضبط و ثبت و نگاهدارى آن توجّه بسيار مىشده است . آنان خطّ خاصّى را كه معروف به جستق ( - گشته ) بود براى تحرير كتاب‌هاى طبّ و نجوم و فلسفه برگزيده بودند و اين كتاب‌ها تا پس از اسلام در نقاطى از جمله دژگچين ( - قلعة الجصّ ) از نواحى فارس به عنوان اياذكارات ( - يادگارها ) نگهدارى و تدريس مىشده است . بىجهت نيست كه ابن طيفور در كتاب بغداد گفته است معانى و مفاهيم در كتاب‌هاى ايرانيان است و مسعودى در التنبيه و الاشراف اظهار داشته است كه دانش را بايد از ايرانيان آموخت ، هرچند كه گذشت زمان و حوادث روزگار آثار آنان را از بين برده است . تشويق و ترغيبى كه در اسلام براى تعليم و تعلّم صورت گرفت و در نتيجه دروازه‌هاى علم و دانش به روى آن گشوده شد و كتاب‌هاى بسيارى از زبان‌هاى يونانى و سريانى و پهلوى و سانسكريت به زبان عربى ترجمه گرديد ، شكوفائى در همهء رشته‌هاى علوم و فنون به وجود آورد كه نظير آن را در تاريخ بشريّت كمتر مىتوان يافت . به موازات تأليف و تصنيف و ترجمه توجّه و عنايت به فهرست‌نويسى و طبقه‌بندى علوم فراوان گرديد . رسالهء حنين بن اسحق دربارهء آثار ترجمه شده از جالينوس و فهرست ابوريحان بيرونى از آثار خود و آثار محمّد بن زكرياى رازى و فهرست ابن نديم از كوشش‌هاى نخستين مسلمانان در فهرست‌نويسى به شمار مىرود ، چنان كه احصاء العلوم فارابى و جوامع العلوم ابن فريغون و مفاتيح العلوم خوارزمى نشان دهندهء نمونه‌اى از كوشش‌هاى آنان در معرّفى و طبقه‌بندى علوم بوده است . پس از آنكه اروپائيان پى به اهميّت ميراث علمى مسلمانان بردند به طرق مختلف در صدد گردآورى نسخه‌هاى خطّى از آثار عربى و فارسى و ساير زبان‌هاى شرقى برآمدند و كتابخانه‌هاى مهم اروپا همچون كتابخانهء موزهء بريتانيا و كتابخانهء ملّى پاريس و كتابخانهء واتيكان در ايتاليا و كتابخانهء اسكوريال در اسپانيا و همچنين كتابخانه‌هاى پطرزبورگ و وين و برلن وليدن و اوپسالا و مانند اينها مملوّ از كتاب‌هاى خطّى